وقتي قرار باشد كه ديكته اي را همه از روي دست هم بنويسند و بدون هيچگونه تفكر و صرف وقتي، فقط نمره را بگيرند، اگر املاي اولي صحيح باشد، همه آنها كه تقلب مي كنند نيز نمره بيست مي گيرند كه البته فقط ديكته اولي ديكته است و بقيه رونويس مشق شب كه هيچكدام براي نگارش آن فكر نكرده و زحمتي نكشيده اند. فقط احتمالاً دلشوره اين راداشته اند كه نكند ديكته اولي غلط باشد و آنها هم غلط نوشته باشند و در نتيجه نمره بيست رايگان را از دست بدهند!
درمورد بسياري از تصانيف سنتي ايران، متأسفانه اين مثال صادق است كه هرگاه خواننده اي تصنيفي را خوانده و گل كرده، دير يا زود ديگران هم بدون اينكه فكر كنند كه آيا اين آهنگ و ترانه با ساختار حنجره و محدوده فركانسي صداي آنها سازگار است يا نه، با كمي دستكاري سليقه اي ـ و نه علمي ـ تصنيف را خوانده و زحمات شاعر و آهنگساز را ناديده گرفته و با گوش و هوش شنوندگان بازي كرده اند. از جمله اين تصنيفها ـ كه تعدادشان هم كم نيست ـ مي توان از تصنيف دلنشين «آتش دل» در ابوعطا ياد كرد كه آهنگ زيباي آن يكي از چهار هزار كار آهنگسازي زنده ياد عبدالحسين برازنده و شعر لطيف آن از سروده هاي ناب استاد حسن صدر سالك است كه درآستانه صدسالگي، خوشبختانه هنوز سرحال و سرزنده است. شعر و آهنگ و مايه اين تصنيف، به حدي زيبا و جفت و جور و هماهنگ است كه نظير آن را در موسيقي سنتي ايران كمتر مي توان يافت. اما متأسفانه همين كار زيبا و دلنشين از آغاز تا به امروز توسط چند خواننده صاحب نام و گاهي كمتر مشهور، با غلطهايي در شعر و ملودي خوانده شده و عجيب اينكه هر خواننده اي سعي كرده است به جاي رفع اشتباهات خواننده قبلي، اشتباه تازه اي خلق كند، بل كه از ديگران عقب نماند.
اصل ترانه به صورت كامل و بي كم و كاست:
«۱» در دل آتش... غم رخت، تا كه خانه كرد
ديده «۲» سيل خون، به دامنم بس روانه كرد
آفتاب عمر من فرو، رفت و ما هم از، افق چرا... سر برون نكرد
هيچ صبحدم، نشد فلك... چون شفق ز خون دل مرا... لاله گون نكرد.
ز روي مهت جانا... پرده برگشا... در آسمان مه را منفعل نما...
به ماه رويت سوگند... كه دل به مهرت پابند... به طره ات جان پيوند
«۳» فراق رويت... يك چند... به جانم آتش افكند... بكن به وصلت خرسند...
بيا نگارا... جمال خود بنما... زرنگ و بويت خجل نما... گل را...
رو در طرف چمن... بين بنشسته چو من. دل خون بس ز غم ياري غنچه دهن. گل درخشنده«۴» چهره تابنده... غنچه در خنده... بلبل نعره زنان. هركه جوينده... باشد يابنده... دل دارد زنده بس كن آه و فغان.
ز جور مهرويان... شكوه گر سازي... به ششدر محنت... مهره اندازي
همچون «سالك» دست خود بازي... همچون سالك دست خود بازي...
نخستين خواننده اي كه آتش دل را غلط خواند، تاج اصفهاني بود كه هم در بيان كلمات و هم در اجراي آهنگ اشتباهات فاحش داشت و چون از علم تلفيق كلام و آهنگ بي بهره بود استاد برازنده و استاد سالك را بشدت دلگير كرد و به قول آقاي مهندس جمشيد برازنده فرزند مرحوم استاد برازنده كه خود شاعر، نوازنده، آهنگساز و خواننده قابلي است ـ دليل اصلي اشتباه در كار هم اين بود كه شاعر و آهنگساز در اصفهان بودند و آلبوم در غياب آنها بدون هيچگونه احساس مسؤوليتي در تهران ضبط شد!
بعدها، خانم پروين در برنامه گلهاي ۳۷۳ ـ خانم سيما بينا و آقايان ايرج، عليرضا افتخاري، مصطفي محبي زاده، اصغر شاهزيدي و چند خواننده كمتر شهرت يافته، همه اشتباهات تاج اصفهاني را تكرار كرده و گاهي اشتباهات ديگري رانيز بر آنها افزوده اند!«۵»
۱ ـ تاج اصفهاني ابتدا به جاي «در دل آتش غم رخت » خوانده بود: «دل در آتش غم رخت!» و پس از رنجش و گلايه زنده ياد استاد برازنده و استاد حسن سالك، ناچار شد پس از ۸ماه، اجراي تازه اي داشته باشد كه خط اول تصنيف را صحيح خواند، اما بقيه اشكالات باقي ماند كه جاي طرح همه آنها در اين مقال كوتاه نيست. همين قدر مي توان گفت كه زنده ياد جلال تاج اگرچه انساني شريف و بااخلاق و خواننده اي مقتدر و خوش صدا بود، اما گاهي دراجراها لغزش شعرو آهنگ داشت و ظاهراً هيچيك از اطرافيان وي هم جرأت نمي كردند اشتباهات او را گوشزد كنند، چرا كه به غلط فكر مي كردند كه احترام استاد را درهر حال بايد نگه داشت!
۲ـ خوانندگان اين تصنيف، بدون استثنا ملودي كلمه «ديده » را از درجه چهارم گام شروع كرده و روي درجه اول تمام كرده اند. يعني مثلا ً خوانده اند:
«ر،سل،ر» يعني نت اول چنگ نقطه دار «ر » كه «دي» و نت دوم دولا چنگ «سل» كه «ده» و نت آخر چنگ «ر» كه «سي» عبارت «ديده سي» را تشكيل مي دهند در همان ضرب اول ميزان اجرا مي شوند. درحالي كه ملودي صحيح از درجه اول گام شروع مي شود و بعد به درجه چهارم مي رود كه در مثال بالا چنگ نقطه دار اول مي شود «سل» و دولا چنگ و چنگ بعدي ضرب اول ميزان، نت «ر» خواهد بود و تنها وقتي كه ملودي مسير درست خود را طي كند، لحن ملودي بامعني شعر انطباق پيدا مي كند. دراين شعر عبارت «ديده » اسم است ولي وقتي ملودي را از درجه چهارم به اول بخوانيم، لحن ملودي عبارت «ديده» را به فعل تبديل مي كند كه اصلاً درست نيست چرا كه منظور شاعر چشم و بصر بوده است و نه ديدن و نگاه كردن.
۳ـ اين يك سطر را همه خوانندگان و از همه مهمتر خود تاج اصفهاني جا انداخته و درهنگام اجرا هيچكدام متوجه سكته و خلأ كار نشده اند. چرا كه همه سعي كرده اند عين اجراي غلط تاج را تكرار كنند!
۴ـ آقاي اصغر شاهزيدي كه تصنيف زيباي «چرخ گردون »ايشان هميشه در گوش بنده طنين انداز است، كلمه رايج «درخشنده » را دراجرا «دُرخشنده» خوانده است كه گرچه از لحاظ ساختار ادبي صحيح است، اما جامعه با آن مأنوس نيست و درنتيجه كلمه «دُرخشنده» عبارتي بيگانه و ناخوش آهنگ جلوه گر شده است كه كاش كارگردان سريال «آتش دل» درصدد تصحيح آن برمي آمد.
۵ـ در بين جمع خوانندگان «غلط خوان» آتش دل، آنكه علم تلفيق و صحيح خواندن را بيش از سايرين رعايت كرده، آقاي مصطفي محبي زاده است كه گويا در مسابقه بهترين اجراي سال۱۳۷۹ صدا و سيما، بخاطر خواندن اين تصنيف زيبا، حايز رتبه اول شده است و دريغ كه اين خواننده آگاه و خوش صدا، كم كار و غالباً گوشه گير است.